Pokolenie 80+ będzie coraz bardziej liczne. Czy jesteśmy gotowi na długowieczność?

Jeszcze do niedawna osiemdziesiąte urodziny były symbolem wyjątkowej długowieczności. W kolejnych dekadach staną się doświadczeniem znacznie większej części społeczeństwa.

Według prognozy GUS w 2025 roku w Polsce żyje około 1,6 mln osób w wieku 80 lat i więcej. W 2030 roku będzie ich już około 2,1 mln, w 2040 roku około 3 mln, a w 2060 roku około 3,5 mln. Oznacza to, że w ciągu najbliższych 35 lat liczba osób 80+ może się ponad dwukrotnie zwiększyć. Jednocześnie liczba mieszkańców Polski będzie się zmniejszać.

„Starzenie się społeczeństwa” będzie następowała stopniowo. W rodzinach, przychodniach, szpitalach, mieszkaniach, domach pomocy społecznej i na rynku pracy.

I właśnie dlatego warto o niej rozmawiać już dziś.

To co należy podkreślić, to fakt, że nie powinniśmy utożsamiać wieku 80+ z chorobą, zależnością czy koniecznością całodobowej opieki.

Ludzie starzeją się bardzo różnie. WHO zwraca uwagę, że nie istnieje jeden „typowy” senior. Dwie osoby w tym samym wieku mogą mieć zupełnie inną kondycję fizyczną, sprawność poznawczą, sytuację rodzinną i zakres potrzebnego wsparcia.

Wśród osób po osiemdziesiątce będą ludzie samodzielni, aktywni i prowadzący własne gospodarstwa domowe. Będą również osoby potrzebujące pomocy w zakupach czy sprzątaniu, seniorzy wymagający codziennego wsparcia oraz osoby z wielochorobowością, demencją albo znacznym ograniczeniem mobilności.

WHO przewiduje, że w całym regionie europejskim liczba osób 80+, czyli grupy statystycznie najbardziej narażonej na potrzebę wsparcia, wzrośnie do połowy wieku ponad dwukrotnie. To zmienia skalę wyzwania.

Kiedy starsza osoba zaczyna potrzebować pomocy, system opieki zazwyczaj nie jest pierwszym miejscem, do którego zwraca się rodzina.

Najpierw pojawia się telefon:

„Mamo, zrobiłaś zakupy?”

Potem córka zaczyna przyjeżdżać częściej. Syn organizuje wizyty lekarskie. Wnuczka zamawia leki. Ktoś przygotowuje posiłki na kilka dni. Ktoś sprawdza wieczorem, czy wszystko jest w porządku.

Dopiero z czasem rodzina orientuje się, że pojedyncze czynności stworzyły właściwie drugi etat. To nie jest wyłącznie polskie zjawisko. W krajach OECD rodzina i bliscy pozostają podstawowym źródłem opieki długoterminowej, a około 60% starszych osób korzystających z opieki w domu otrzymuje wyłącznie wsparcie nieformalne.

W Europie skala opieki nieformalnej jest jeszcze większa. Według szacunków WHO może ona odpowiadać nawet za około 80% całej opieki długoterminowej.

Jednocześnie model rodziny się zmienia.

Rodziny są mniejsze. Dzieci często mieszkają w innych miastach lub krajach. Więcej kobiet, które historycznie najczęściej przejmowały obowiązki opiekuńcze pozostaje aktywnych zawodowo. OECD wskazuje właśnie te czynniki jako jedne z powodów zmniejszania się dostępności rodzinnych opiekunów.

Ten stan rzeczy ma określone konsekwencje. Coraz więcej osób będzie potrzebowało pomocy, a jednocześnie będzie mniej bliskich, którzy mogą zapewnić ją osobiście.

Jest jeszcze jeden aspekt tej zmiany, o którym mówi się stosunkowo rzadko. Opiekun rodzinny osoby 85-letniej nie zawsze jest czterdziesto- czy pięćdziesięciolatkiem.

Bardzo często jest nim jej 60- lub 65-letnia córka albo syn. Wraz z wydłużaniem życia coraz częściej będziemy więc obserwować sytuację, w której senior opiekuje się jeszcze starszym seniorem.

To zmienia sposób myślenia o rodzinnej opiece i konieczność zadania sobie pytań:

Rosnąca populacja 80+ oznacza więc nie tylko większe potrzeby seniorów. Oznacza również konieczność zbudowania systemu wsparcia dla ich rodzin.

Starzenie się społeczeństwa często sprowadza się do prostego wniosku: będzie więcej pacjentów. Rzeczywistość jest bardziej złożona.

Starszy pacjent często nie przychodzi z jednym problemem zdrowotnym. Może jednocześnie chorować na cukrzycę, nadciśnienie, niewydolność serca, mieć problemy ze wzrokiem, ograniczoną mobilność oraz zaburzenia poznawcze.

To oznacza potrzebę koordynacji pomiędzy lekarzem podstawowej opieki zdrowotnej, specjalistami, szpitalem, rehabilitacją, pielęgniarką, pomocą społeczną, opiekunem i rodziną.

Już dziś osoby starsze stanowią bardzo istotną część systemu ochrony zdrowia. W 2024 roku koszty refundacji leczenia szpitalnego osób w wieku 60+ odpowiadały za 55,8% całkowitych kosztów refundacji leczenia szpitalnego przez NFZ.

W placówkach opieki długoterminowej obejmujących m.in. zakłady opiekuńczo-lecznicze, pielęgnacyjno-opiekuńcze, hospicja i oddziały paliatywne, osoby w wieku 80+ stanowiły w 2024 roku 46,6% wszystkich pacjentów.

Jeżeli populacja najstarszych seniorów będzie rosła, samo zwiększanie liczby wizyt i łóżek nie rozwiąże problemu. Potrzebujemy lepszego połączenia leczenia i opieki. Bo wypis ze szpitala nie oznacza zakończenia potrzeby wsparcia. Często właśnie wtedy ta potrzeba się zaczyna.

Wyobraźmy sobie 86-letnią osobę po upadku i hospitalizacji. Z medycznego punktu widzenia jej stan nie wymaga już pobytu w szpitalu. Może wrócić do domu. Tylko co oznacza „może wrócić”?

Te pytania nie należą wyłącznie do ochrony zdrowia ani wyłącznie do pomocy społecznej. Znajdują się dokładnie pomiędzy nimi. I właśnie w tej przestrzeni w kolejnych latach będzie potrzebnych znacznie więcej usług: opieki domowej, rehabilitacji, pielęgniarstwa środowiskowego, teleopieki, opieki wytchnieniowej oraz profesjonalnego wsparcia rodzin.

Większość ludzi chce możliwie długo mieszkać we własnym domu. Dlatego jednym z najważniejszych pytań przyszłej polityki senioralnej nie będzie tylko ile miejsc potrzebujemy w placówkach opiekuńczych?

Równie ważne będzie co zrobić, aby starsza osoba mogła bezpiecznie pozostać u siebie?

Dzisiaj system ma jeszcze sporo miejsca do rozwoju. W 2024 roku z usług opiekuńczych realizowanych w ramach pomocy społecznej skorzystało w Polsce 84,1 tys. seniorów.

Jednocześnie Komisja Europejska zwraca uwagę, że możliwości polskiego systemu opieki długoterminowej ograniczają m.in. niedobory pracowników i opiekunów, problemy z koordynacją usług oraz niewystarczająco spójne standardy jakości.

Skala luki kadrowej jest szczególnie wymowna. Według najnowszego raportu Komisji Europejskiej w 2024 roku w Polsce przypadało około 0,4 pracownika opieki długoterminowej na 100 osób w wieku 65+, podczas gdy średnia unijna wynosiła 3,3.

To pokazuje, że wyzwanie nie sprowadza się wyłącznie do finansowania. Potrzebni będą wykwalifikowani opiekunowie.

Rosnąca liczba osób 80+ będzie oznaczała wzrost popytu na usługi opiekuńcze. Ale samo zwiększenie liczby opiekunów nie wystarczy. Zmieniać się będzie również charakter potrzeb.

Przyszły rynek opieki będzie wymagał większych kompetencji w obszarach takich jak demencja, ograniczenia mobilności, profilaktyka upadków, żywienie osób starszych, komunikacja z osobami z zaburzeniami poznawczymi czy współpraca z rodziną i personelem medycznym.

Komisja Europejska już dziś wskazuje niedobory pracowników jako jeden z największych problemów europejskiego sektora opieki długoterminowej, podkreślając jednocześnie rosnące wymagania dotyczące kwalifikacji i kompetencji.

Oznacza to, że opieka przestanie być postrzegana jedynie jako „pomoc w domu”. Coraz częściej będzie profesjonalnie organizowaną usługą odpowiadającą za ciągłość codziennego funkcjonowania osoby starszej.

Demografia będzie również przyspieszać rozwój technologii dla seniorów. Teleopieka, czujniki upadku, urządzenia monitorujące podstawowe parametry, systemy przypominające o lekach czy rozwiązania wykorzystujące sztuczną inteligencję mogą znacząco zwiększać bezpieczeństwo osób mieszkających samotnie.

Technologia może poinformować rodzinę, że senior nie wstał rano.

Może wykryć upadek.

Może przypomnieć o lekach.

Może połączyć z lekarzem.

Ale nie przygotuje obiadu osobie, która nie jest już w stanie zrobić go samodzielnie. Nie pomoże bezpiecznie przejść do łazienki. Nie uspokoi osoby z demencją, która wieczorem nie rozpoznaje własnego mieszkania.

Dlatego przyszłość opieki prawdopodobnie nie będzie wyborem człowiek albo technologia.

Będzie połączeniem człowiek + technologia + dobrze zorganizowany system wsparcia.

WHO, mówiąc o przyszłości opieki długoterminowej, wskazuje właśnie na konieczność jednoczesnego rozwoju dostępnych usług, wsparcia opiekunów rodzinnych, jakości, nowych modeli finansowania i technologii.

Największym błędem byłoby szukanie jednego rozwiązania dla wszystkich osób starszych. Nie każda osoba 80+ potrzebuje tego samego. Jedna potrzebuje pomocy przez dwie godziny tygodniowo. Druga codziennego wsparcia. Trzecia opieki przez większą część dnia. Czwarta całodobowej obecności. Piąta przede wszystkim rehabilitacji. A szósta opieki medycznej.

Dlatego przyszły system powinien przypominać raczej drabinę wsparcia niż wybór pomiędzy „samodzielnością” a „domem opieki”.

Na kolejnych poziomach tej drabiny mogą znaleźć się:

• wsparcie rodziny i sąsiadów,
• usługi sąsiedzkie i pomoc społeczna,
• opieka godzinowa,
• teleopieka i technologie wspierające bezpieczeństwo,
• pielęgniarstwo i rehabilitacja domowa,
• opieka wytchnieniowa,
• opieka z zamieszkaniem,
• dzienne formy opieki,
• mieszkalnictwo wspomagane,
• opieka instytucjonalna i medyczna.

Dobra polityka senioralna nie powinna wskazywać jednej „najlepszej” formy. Powinna umożliwiać przechodzenie między nimi wraz ze zmianą potrzeb człowieka.

Prognozy demograficzne mówią nam stosunkowo precyzyjnie, ilu będzie osiemdziesięciolatków. Znacznie trudniej odpowiedzieć na inne pytanie: kto będzie im pomagał?

W 2060 roku GUS prognozuje około 3,5 mln osób w wieku 80+, podczas gdy liczba ludności w wieku produkcyjnym ma znacząco spaść.

To oznacza konkurencję o pracowników pomiędzy ochroną zdrowia, opieką, innymi usługami i pozostałymi sektorami gospodarki.

Dlatego jednym z kluczowych zasobów przyszłości mogą okazać się nie tylko lekarze czy pielęgniarki. Będą nimi również dobrze przygotowani opiekunowie osób starszych.

Ich rekrutacja, szkolenie, warunki pracy, możliwość rozwoju i społeczny prestiż zawodu powinny stać się częścią poważnej debaty o demografii.

Długowieczność wymaga nowej infrastruktury społecznej

Rosnąca liczba osób 80+ nie jest wyłącznie problemem ochrony zdrowia.

Dotyczy mieszkań.

Transportu.

Rynku pracy.

Technologii.

Pomocy społecznej.

Polityki rodzinnej.

I przede wszystkim sposobu, w jaki organizujemy opiekę.

Dla nas w Promedica24 ta zmiana ma szczególne znaczenie. Od lat widzimy, że rodzina nie zaczyna poszukiwania opieki dlatego, że senior przekroczył określony wiek. Zaczyna wtedy, gdy dotychczasowy sposób organizowania codziennego życia przestaje wystarczać. Czasami dzieje się to stopniowo. Czasami po upadku, hospitalizacji albo nagłym pogorszeniu stanu zdrowia.

Dlatego przyszłość opieki nad osobami starszymi nie może polegać wyłącznie na reagowaniu w momencie kryzysu.

Musimy nauczyć się przygotowywać do opieki wcześniej, rozmawiać o niej wcześniej i budować rozwiązania, zanim staną się pilnie potrzebne.

Bo pokolenie 80+ będzie coraz liczniejsze.

Pytanie nie brzmi już, czy będziemy potrzebować więcej opieki.

Pytanie brzmi: jak chcemy ją zorganizować, aby dłuższe życie oznaczało również dłuższe życie w poczuciu bezpieczeństwa, godności i możliwie dużej samodzielności?

Źródła:

Główny Urząd Statystyczny, Prognoza ludności rezydującej dla Polski na lata 2023–2060.

Główny Urząd Statystyczny, Sytuacja osób starszych w Polsce w 2024 r.

World Health Organization, materiały dotyczące starzenia się społeczeństw i rozwoju systemów opieki długoterminowej.

European Commission, informacje dotyczące systemu opieki długoterminowej i sytuacji kadrowej w Polsce.

OECD, materiały dotyczące opieki długoterminowej i roli opiekunów nieformalnych.